Ўзбекистон Республикасининг амалдаги “Касаба уюшмалари, уларнинг ҳуқуқлари ва фаолиятларининг кафолатлари тўғрисида”ги Қонуни 1992 йил 2 июлда, яъни бундан 27 йил илгари қабул қилинган бўлиб, у 3та боб ва 22 та моддадан иборат.
Қонунга 2001 йил 7 декабарда ва 2016 йил 28 ноябрда қўшимча ва ўзгартиришлар киритилган бўлсада, у асосан деклоратив характерда бўлиб, аниқ тўғридан тўғри амал қилувчи ҳуқуқий нормалар деярли келтирилмаган.
Ўтган давр ичида, айниқса сўнги 3 йилда, мамлакатимизда деярли ҳар соҳада кўплаб ўзгаришлар бўлди ва бўлмоқда. Ҳусусан мулкчилик шакилларининг ўзгариши ва ўз навбатида иш берувчиларнинг турларини ўзгариши касаба уюшмаси аъзоларини ижтимоий меҳнат соҳасидаги ҳуқуқларини ҳимоя қилишда, қолаверса ходимларни касаба уюшмасига аъзоликка жалб қилишда муайян қийинчиликлар келтириб чиқарди.
Шу ўринда қонунчиликдаги ўзгаришларни ҳам қайд этиш лозим. Зеро “Жамоат бирлашмалари тўғрисида”ги, “Нодавлат нотижорат ташкилотлар тўғрсида”ги, “Ижтимоий шериклик тўғрисида”ги, “Жамоатчилик назорати тўғрисида”ги ва бошқа қонунлар қабул қилиндиким, амалдаги “Касаба уюшмалари, уларнинг ҳуқуқлари ва фаолиятларининг кафолатлари тўғрисида”ги Қонун бу санаб ўтилган қонунларга мос келмай қолди.
Шу сабабли Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатасининг бир гурух ташаббускор депутатлари томонидан касаба уюшмаларининг мутахассилари иштирокида қарийиб бир йил давомида тубдан янги “Касаба уюшмалари тўғрисида”ги қонун лойиҳаси ишлаб чиқилди.
Мазкур лойиҳани ишлаб чиқишда ҳалқаро хуқуқий нормалар, чет эл тажрибаси, масалан барча МДҲ мамлакатларининг шунингдек Евроиттфоқ мамлакатлари жумладан, Финландия, Швеция, Дания, Нидерландий, Буюкбритания, Испания, Португалия, Германия ва бошқа давлатлар тажрибаси, ва албатта миллий амалиёт ҳамда қонунчилигимиз инобатга олинган.
Лойиҳа жорий йил июнь ойида Олий Мажлис Қонунчилик палатасида биринчи ўқишда кўриб чиқилди.
Шундан сўнг лойиха ташаббускор депутатлар ва касаба уюшмалари мутахассислари иштирокида тузилган ишчи гурухлар томонидан барча вилиятларда давлат ва нодавлат органлари, корхоналар вакиллари ҳамда касаба уюшмалари фаоллари ҳузурида бевосита муҳокамалар қилинди. Ундан ташқари лойиҳа Олий Мажлис Қонунчилик палатасининг веб-сайтида, Ўзбекистон касаба уюшмалари Федерациясининг веб-сайтида, “Ишонч” ва “Ишонч-доверье” газеталарида кенг ҳалқ мухокамасига қўйилди.
Мухокамаларда билдирилган таклифлар асосида лойиҳа янада такомиллаштирилди ва у жорий йил 24 октябрь куни Олий Мажлис Қонунчилик палатаси ялпи мажлисига иккинчи ўқишга киритилди. Лойиҳа шу мажлиснинг ўзида учунчи ўқишдан ҳам ўтказилиб қабул қилинди ва Олий Мажлис Сенатига маъқуллаш учун юбориш тўғрисида қарор қабул қилинди.
Олий Мажлис Сенати 2019 йил 30 ноябрь куни ўзининг 4-ялпи мажлисида мазкур лойиҳани кўриб чиқиб маъқуллади ва уни амалга оширишга доир тадбирлар режасини тасдиқлади ҳамда шу тадбирлар режасини ўз вақтида ижро этилиши устидан назоратни таъминлашни Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг Фан, таълим ва соғлиқни сақлаш масалалари қўмитасига юклади.
Ушбу Қонун 9та боб 56та моддадан иборат бўлиб, аввалги Қонунга нисбатан бир қатор янги аниқ, тўғридан-тўғри амал қиладиган нормаларни ўз ичига олган.
Қонунни ишлаб чиқишдан асосий мақсадлар қуйидагилар эди:
1. Халқаро Меҳнат ташкилотининг Конвенцияларига мос равишда касаба уюшмаларини ҳуқуқ ва ваколатларини кенгайтириш;
2. Касаба уюшмасига бирлашиш имкониятларини кенгайтириш;
3. Касаба уюшмалари органларини давлат рўйхатидан ўтказишни соддалаштириш;
4. Ходимларни меҳнат ҳуқуқини ҳимоя қилишда асосий институтларда бири бўлган, меҳнат инспекцияларини қайта тиклаш;
5. Меҳнат соҳасида Ижтимоий шериклик хамда Жамоатчилик назоратини амалга оширишни тартибга солувчи нормаларни қонуний мустаҳкамлаш;
6. Амалдаги қонунда бор бўлган ховолаки ва деклоратив характердаги нормаларни бартараф этиш.
Қабул қилинган янги Қонунда юқорида санаб ўтилган барча мақсадлар ўз аксини топган дейиш мумкин.
Масалан:
Биринчидан – амалдаги Қонуннинг 2-моддаси 2-қисмида “Ходимлар барча корхоналар, муассасалар ва ташкилотларда, якка тартибдаги тадбиркорлик ва ўзга меҳнат фаолиятини амалга ошираётган бошқа иш жойларида камида уч нафар ходимнингташаббуси билан касаба уюшмаларини тузишга ҳақли” деб белгилаб қўйилган.
Бу бир корхона ёки ўқув муассасида ишлаётган, таълим олаётган шахслар бирлашиб касаба уюшмаси тузиш мумкинлагини англатган ҳолда, бир неча корхоналарда, аниқроғи бир неча иш берувчиларда ишлаётган шахсларга ўзаро бирлашиб касаба уюшмаси тузиш ҳуқуқини бермас эди.
Янги Қонуннинг 19-моддаси 2-қисмида “Касаба уюшмалари бир ёки бир нечта ташкилот ходимларининг ташаббусига кўра ташкил этилади” деб белгилаб қўйилди.
Бу билан Халқаро меҳнат ташкилотининг “Бирлашиш эркинлиги ва бирлашиш ҳуқуқини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги 87-конвенциясининг нормаси имплементация қилиниб, нафақат битта ташкилотда ишлаётганлар, балки бир неча ташкилотда ишлаётган ходимларга ҳам ўзаро бирлашиб касаба уюшмасини тузиш имкони берилди.
Иккинчидан – амалдаги Қонунда касаба уюшмалари фаолиятида қўлланиладиган асосий атамаларни мавжуд эмасилиги муайян тушунмовчиликларга, баъзан эса қарама-қарши талқинларга сабаб бўлаётганлиги сабабли янги Қонуннинг 3-моддасида бундай ҳолатларга барҳам берувчи норма ўз аксини топди.
Унда белгиланишича:
бошланғич касаба уюшмаси ташкилоти – бир ёки бир нечта иш берувчида ишлайдиган ёки тегишли таълим муассасасида ўқийдиган касаба уюшмаси аъзоларининг тегишли касаба уюшмаси устави асосида фаолият кўрсатадиган ихтиёрий бирлашмаси;
касаба уюшмаларининг бирлашмаси – ходимларнинг касбий, меҳнатга оид, ижтимоий-иқтисодий ҳуқуқ ва манфаатларини амалга ошириш ҳамда ҳимоя қилишда ҳаракатларнинг мувофиқлаштирилишига ва бирлигига эришиш мақсадида тармоққа доир, ҳудудий ёки касбий ўзига хосликни ҳисобга олувчи бошқа белги бўйича тузиладиган ихтиёрий бирлашма;
касаба уюшмаси – фуқароларнинг ўз фаолияти ёки ўқиши тури бўйича умумий касбий манфаатлари билан боғлиқ бўлган, уларнинг меҳнатга оид, бошқа ижтимоий-иқтисодий ҳуқуқ ва манфаатларини ифодалаш ҳамда ҳимоя қилиш мақсадида тузиладиган, ўз устави асосида фаолият кўрсатадиган ихтиёрий жамоат бирлашмаси;
касаба уюшмасининг бўлинмаси – касаба уюшмасининг уставига мувофиқ ташкил этиладиган, тегишли ҳудудда унинг вазифаларини ёки вазифаларининг бир қисмини амалга оширадиган бўлинма
Учунчидан – Қонуннинг 5-моддасида касаба уюшмалари фаолиятининг принциплари санаб ўтилиб, кейинги моддаларда ҳар бир принцип алоҳида-алоҳида ёритилди.
Қонунда касаба уюшмаларининг мустақиллиги янада мусхакамланди. Амалдаги Қонунда уларнинг мустақиллиги фақат битта 3-моддада баён этилган бўлса, янги Қонунда бу масала иккита моддада, яъни 9- моддада, қонунда назарда тутилган ҳоллани мустасно этган ҳолда, касаба уюшмалари ўз фаолиятида, шу жумладан молиявий фаолиятида давлат ҳокимияти ва бошқаруви органларидан мустақилдир, улар олдида ҳисобдор эмаслиги ҳамда улар томонидан назорат қилинмаслиги мустахкамланган бўлса, 12-моддада давлат касаба уюшмаларининг, улар бирлашмаларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари ҳимоя қилинишини кафолатлаши, давлат органлари, уларнинг мансабдор шахслари, иш берувчилар касаба уюшмаларининг, улар бирлашмаларининг ҳуқуқларига риоя этилишини таъминлаши, касаба уюшмаларининг, улар бирлашмаларининг фаолиятига аралашишга, шу жумладан уларнинг фаолияти тўғрисида бирор-бир ҳужжат тақдим этишни талаб қилишга йўл қўйилмаслиги, касаба уюшмаларининг, улар бирлашмаларининг фаолиятини давлат органлари, уларнинг мансабдор шахслари, иш берувчилар ташаббусига кўра тугатишга йўл қўйилмаслиги қонунан белгилаб қўйилди.
Қонуннинг 14-моддасида касаба уюшмаларининг мулк ҳуқуқи кафолатлари ёритилган бўлиб, унга биноан касаба уюшмаларининг мулки дахлсизлиги ва у қонун билан қўриқланиши, касаба уюшмаларининг мол-мулки, қонунда назарда тутилган ҳоллар мустасно этган ҳолда, национализация, реквизиция ва мусодара қилинмаслиги ўз аксини топган.
Амалдаги Қонуннинг 22-моддасида Иш берувчининг касаба уюшмалари фаолиятини амалга ошириш учун шарт-шароитлар яратиш борасидаги мажбуриятлари баён этилган бўлиб, унга биноан иш берувчининг бундай мажбуриятлари жамоа шартномаларида, келишувларда назарда тутилган бўлсагина юзага келиши мумкин эди.
Энди эса иш берувчининг мажбуриятлари қонунан белгилаб қўйилди. Буни биз Қонуннинг 18-моддасида кўришимиз мумкин.
Яъни:
Иш берувчи:
касаба уюшмаларининг ҳуқуқларига риоя этиши, уларнинг фаолиятига кўмаклашиши;
ходимларнинг манфаатларига дахлдор қарорлар қабул қилингунига қадар касаба уюшмалари билан маслаҳатлашувлар ўтказиши, меҳнат тўғрисидаги қонун ҳужжатларида ва бошқа норматив ҳужжатларда назарда тутилган ҳолларда эса уларнинг розилигини олиши;
касаба уюшмаларининг таклифларини ўз вақтида кўриб чиқиши ва уларга қабул қилинган қарорлар ҳақида ёзма шаклда, сабабларини кўрсатган ҳолда хабар қилиши;
касаба уюшмалари органлари вакилларини улар манфаатларини ифода этаётган ходимларнинг иш жойларига монеликсиз киритиши;
касаба уюшмаларига ходимларнинг ижтимоий-иқтисодий ҳуқуқ ва манфаатларига тааллуқли бўлган масалалар бўйича зарур ахборотни бепул тақдим этиши;
касаба уюшмаларига ўз вазифаларини бажариши учун зарур шароитларни таъминлаши;
касаба уюшмалари органлари таркибига сайланган ва ишлаб чиқаришдаги ишидан озод этилмаган шахсларга касаба уюшмаларига оид мажбуриятларини иш вақтида бажариши учун вақт бериши. Бунда касаба уюшмаларига оид мажбуриятларни бажариш вақти иш ҳафтаси соатлари сонининг 30 фоизидан кам бўлмаслиги керак;
касаба уюшмаларига жамоа шартномасида, келишувида белгиланган мақсадлар учун ва миқдорларда маблағлар ўтказиши;
касаба уюшмасининг аъзолари бўлган ходимларнинг ёзма аризалари мавжуд бўлганда касаба уюшмасининг тегишли ҳисобварағига ходимларнинг иш ҳақидан ушлаб қолинган касаба уюшмасига аъзолик бадалларини, агар жамоа шартномасида, келишувида шундай қоида назарда тутилган бўлса, ўз вақтида ўтказиши шарт.
Касаба уюшмаларини, уларнинг бирлашмаларин, бўлинмаларини ва бошқа бошлвнғич касаба уюшмалари ташкилотларини давлат рўйхатидан ўтказиш соддалаштирилди. Қонуннинг 21-моддасига биноан энди фақат касаба уюшмалари, уларнинг бирлашмалари, шунингдек юридик шахс бўлган бўлинмалари ва бошланғич касаба уюшмалари ташкилотлари давлат рўйхатидан ўтказилади.
Амалдаги Қонунда бу норманинг йўқлиги сабабли барча бошланғич касаба уюшмалари ташкилотлари ва бошқа бўғиндаги ташкилотлари давлат рўйхатидан ўтиши шарт эди.
Қонуннинг 28-моддасида касаба уюшмаларининг норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ва техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар лойиҳаларини ишлаб чиқишда иштирок этишга бўлган ҳуқуқлари мустахкамланган.
Касаба уюшмалари, уларнинг бирлашмалари ходимларнинг ижтимоий-иқтисодий ҳуқуқ ва манфаатларига тааллуқли бўлган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ҳамда техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар лойиҳаларини ишлаб чиқишда иштирок этиш ҳуқуқига эга.
Ходимларнинг ижтимоий-иқтисодий ҳуқуқ ва манфаатларига дахлдор бўлган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ҳамда техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар лойиҳалари тегишли касаба уюшмаси ёки касаба уюшмалари бирлашмалари билан келишиб олиниши шарт.
Эътибор берилса, бунда ҳуқуқ амалдаги Қонунда фақат Ўзбекистон касаба уюшмалари Федерациясига берилган эди. Боз устига ундаги норма деклоратив характерга эга бўлиб, норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаларини касаба уюшмаси билан келишиб олиниши шартлиги белгиланмаган эди.
Ўзбекистон Республикасининг “Жамоатчилик назорати тўғрисида”ги Қонунини 2-моддасида касаба уюшмалари томонидан жамоатчилик назоратини олиб боришда ўзига ҳос ҳусусиятлари бўлиши мумкинлиги айтилган, аммо улар қандай ҳусусиятлардан иборатлиги белгиланмаган. Қолаверса у Қонун фақат давлат органлари ва уларнинг мансабдор шахсларининг фаолиятлари устидан жаоматчиликк назоратини олиб боришга қаратилган.
“Касаба уюшмалари тўғрисида”ги янги қонунда жамоатчилик назоратини амалга оширишга алоҳида боб бағишланган бўлиб, унда жамоатчилик назоратининг турлари бирма-бир алоҳида-алоҳида моддаларда ёритилган.
Ундан ташқари меҳнат соҳасидаги ижтимоий шериклик ҳам алоҳида 8-бобда батафсил ёритилган.
Қонунда у расман эълон қилингандан кейин 3 ой ўткач амалга киритилиши белгилаб қўйилди.
Ғ.Рустамов, Масъул ташкилотчи
Spelling error report
The following text will be sent to our editors: